Во претходниот дел видовме како Централниот комитет ја направи фаталната грешка и дозволи „Тројанскиот коњ“ на бугарската пропаганда – Бугарското тајно револуционерно братство на Иван Гарванов, формално да се распушти и да се инфилтрира во редовите на ТМОРО. Со оваа етапна инфилтрација, поддржана од амбициите на тогашниот претседател на ВМОК, Борис Сарафов, започнува најмрачниот период на внатрешен раздор, кој засекогаш ќе го почука и осквернави македонското ослободително дело, делејќи ја Организацијата на непомирливи фракции.

Кога предавството ќе донесе моќ: Солунската афера од 1901 година
Влегувањето на Иван Гарванов во Окружниот комитет во Солун и неговото кооптирање во структурите беше само првиот чекор. Вистинската трагедија се случи во почетокот на 1901 година со избувнувањето на катастрофалната Солунска афера. Преку серија провали и апсења од страна на османлиските власти, речиси целиот основачки и автентичен Централен комитет, вклучувајќи ги Христо Татарчев, Пере Тошев и Христо Матов, беше уапсен и заточен во Подрум Кале.
Овој огромен вакум во раководството беше златна шанса за инфилтрираните елементи. Иван Гарванов, човекот кој само две години претходно водеше организација која отворено работеше против ТМОРО, во сослужување со своите истомисленици успеа да го преземе раководењето и застана на чело на Централниот комитет. Автентичните македонски револуционери одеднаш се најдоа во позиција нивната сопствена Организација да биде водена од егзархиски кадар близок до Софија.

Додека Гарванов ја преземаше контролата одвнатре во Солун, Борис Сарафов дејствуваше однадвор од Софија преку Врховниот комитет (ВМОК). Сарафов, кој со својот авантуристички дух и желба за лична слава првично помагаше материјално и со оружје, брзо ги покажа своите вистински намери. Неговата цел не беше рамноправно партнерство, туку целосно потчинување на ТМОРО под диктатот на Врховниот комитет и бугарскиот двор.
Сарафов започна отворено да ги заобиколува Задграничните претставници на Организацијата во Софија, Гоце Делчев и Ѓорче Петров, обидувајќи се директно да испраќа свои врховистички чети и војводи на терен во Македонија. Тој сакаше да воспостави воена контрола врз внатрешноста, што доведе до сериозни судири. Гоце Делчев, строго држејќи се до принципот на суверенитет и самостојност на македонското дело, остро му се спротивстави на Сарафов, изјавувајќи дека ТМОРО нема да дозволи никакво туторство од Софија.

„Внатрешни“ наспроти „Врховизирани“
Со Гарванов на чело на ЦК во Солун и постојаниот притисок на врховистите од Софија, ТМОРО за првпат суштински се расцепи на две главни струи (фракции), кои во годините што следеа ќе водат крвава меѓусебна војна:
1. Внатрешни/Идеолози: Предводена од Гоце Делчев, Ѓорче Петров, а подоцна и Јане Сандански. Оваа фракција остана доследна на исконските идеали на МРО од 1893 година. Самостојна борба, потпирање исклучиво на сопствените македонски сили, автономија на Македонија како посебна политичко-правна единица и градење на наднационален револуционерен супстрат.
2. Врховисти/Опортунисти: Инсталирана преку Иван Гарванов, Борис Сарафов и нивните приврзаници. Оваа фракција ја гледаше ТМОРО само како алатка за предизвикување на големите сили и за брзо, по секоја цена вовлекување на Бугарија во војна со Османлиската Империја, со крајна цел присоединување на Македонија кон бугарската држава.

Патот кон пропаста: Солунскиот конгрес (1903 година)
Раздорот кој го внесоа овие две личности го достигна својот врв на почетокот на 1903 година. Иван Гарванов, користејќи ја својата позиција на претседател на ЦК, свика нелегитимен и брзоприпремен конгрес во Солун (јануари 1903), на кој во отсуство на клучните војводи и идеолози (вклучувајќи го и Гоце Делчев) беше донесена кобната одлука за кревање на масовно востание истата година.

Оваа одлука беше донесена свесно, иако Организацијата на терен не беше воено подготвена ниту соодветно вооружена. Целта на Гарванов и врховистичките центри беше јасна: да се испровоцира предвремено востание, да се извалка народот, и со тоа да се принуди бугарската војска да премине граница и да ја „ослободи“ Македонија, уништувајќи ја притоа идејата за самостојна македонска државност.
Инфилтрирањето на Сарафов и Гарванов во ТМОРО го означи почетокот на крајот на единството. Тие успеаја од внатре да ја уништат самостојноста на македонското револуционерно дело, отворајќи ја вратата за идните братоубиствени ликвидации кои најмногу ќе го погодат токму македонскиот народ.

За тоа како Гоце Делчев се обиде да ја спречи оваа кобна одлука и како се одвиваа настаните во предвечерието на Илинден, ќе читате во следното продолжение.

1. Првиот дел од статијата: https://novaloza.mk/kolumni/od-mro-do-vmro
2. Вториот дел од статијата: https://novaloza.mk/kolumni/od-mro-do-vmro(del2)
3. Третиот дел од статијата: https://novaloza.mk/kolumni/od-mro-do-vmro(del3)